Συνολικά 7.796 νεκροί αξιωματικοί και στρατιώτες του Β' Παγκοσμίου Πολέμου παραμένουν άταφοι.
Με έκδηλη συγκίνηση, παρουσία Ελλήνων στρατιωτικών και επιστημόνων, ξεκίνησαν στην Αλβανία οι εκταφές των μαχητών του «έπους του '40» που έπεσαν υπέρ πατρίδος, υπερασπιζόμενοι την ελευθερία της χώρας.
Ύστερα από 77 χρόνια και μαραθώνιες διπλωματικές διαπραγματεύσεις, βρέθηκαν οι δύο πρώτοι πρόχειροι τάφοι και η προσπάθεια συνεχίζεται μέχρις ότου εντοπιστούν τα οστά όσων άφησαν την τελευταία τους πνοή, στα πεδία των μαχών στα κακοτράχαλα βουνά της Β. Ηπείρου. Αφού ταυτοποιηθούν, στη συνέχεια θα ενταφιαστούν στην Ελλάδα με ιδιαίτερες στρατιωτικές τιμές, όπως τους αξίζει! Οι 7.796 νεκροί αξιωματικοί και στρατιώτες είναι οι τελευταίοι άταφοι νεκροί του Β' Παγκοσμίου Πολέμου και θα απαιτηθεί πολύς χρόνος έως ότου ολοκληρωθεί η θλιβερή αυτή διαδικασία. Στην περιοχή όπου πραγματοποιήθηκαν οι πρώτες εργασίες, καταγράφηκε μια διαμαρτυρία λίγων, αυτοαποκαλούμενων «Τσάμηδων». Η συμφωνία μετάξι Ελλάδας και Αλβανίας για την ταφή των οστών των νεκρών στρατιωτών συνήφθη το 2009. Πρακτικά, ωστόσο, «ξεκλείδωσε» στη συνάντηση που είχαν οι υπουργοί Εξωτερικών των δύο χωρών στην Κρήτη τον περασμένο Νοέμβριο. Εκεί συμφωνήθηκε και συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα για την εκταφή των οστών, η οποία ξεκίνησε ήδη.
Η εκταφή οριστικοποιήθηκε μετά την προώθηση εκτελεστικών νόμων από την κυβέρνηση του Έντι Ράμα πριν από περίπου δυο εβδομάδες. Όπως αποκάλυψε την περασμένη εβδομάδα το «Π», ο κ. Ιάκωβος Τσούνης, ο νεότερος βετεράνος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ανέλαβε πρωτοβουλία για τη δημιουργία κοιμητηρίου-μνημείου στην Αλβανία, στο οποίο θα ταφούν όλοι οι ηρωικώς πεσόντες κατά το «έπος του '40» και των οποίων τα οστά θα βρεθούν. Ο κ. Τσούνης, ο οποίος αναλαμβάνει και όλα τα έξοδα για τη δημιουργία αυτού του κοιμητηρίου-μνημείου, ενημέρωσε τις κυβερνήσεις Ελλάδας και Αλβανίας, καθώς και τον Αρχιεπίσκοπο Τιράνων Αναστάσιο για τη ρύθμιση των λεπτομερειών, προκειμένου το έργο να ολοκληρωθεί όσο το δυνατόν γρηγορότερα.
Ιστορικά αρχεία
Τα Αρχεία της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού αναφέρουν πως από την έναρξη του πολέμου και μέχρι τις 28 Απριλίου 1941 οι απώλειες -φονευθέντες και εξαφανισθέντες- στο αλβανικό μέτωπο έφτασαν τους 13.936 αξιωματικούς και οπλίτες. Από το σύνολο των νεκρών στις επιχειρήσεις εναντίον των Ιταλών, οι 7.796 έμειναν στην Αλβανία, θαμμένοι ή άταφοι, ενώ 5.960 ετάφησαν σε νεκροταφεία εντός του ελληνικού εδάφους. Από τη μελέτη των αρχείων, όπως επισημαίνουν ερευνητές, σε συνδυασμό με τη διασταύρωση πληροφοριών. προφορικών και καταγεγραμμένων σε προσωπικά ημερολόγια πολεμιστών, προέκυψαν συγκεκριμένα στοιχεία ότι είχαν οργανωθεί στρατιωτικά νεκροταφεία στις περιοχές Ντραγκότι, Δέλβινο, Βόδινο, Χειμάρρα, Ερσέκα, Ντεβόλ, Βουλιαράτες, Πόγραδετς, Πρεμετή, Κλεισούρα, Κορυτσά, Μπογάζι, Ροντόνι, Μοράβα, Κυπαρό, Πλατυβούνι, Γκόλικο, Τρεμπεσίνα, Πούντα Νόρνε, Σκουτάρα και σε άλλες περιοχές. Για τους χώρους ταφής υπάρχουν ελάχιστα στοιχεία. Από τη μελέτη των διασωθέντων αρχείων, αλλά και προσωπικές μαρτυρίες, εξάγεται το συμπέρασμα ότι η ταφή των νεκρών γινόταν είτε σε πρόχειρα στρατιωτικά νεκροταφεία είτε στο σημείο όπου έπεσαν μαχόμενοι, ακόμη και σε ομαδικούς τάφους: Σε πολλές περιπτώσεις, οι νεκροί φαντάροι έμπαιναν σε ξύλινα κιβώτια πυρομαχικών και στα σημεία ταφής τοποθετούνταν ένας ξύλινος σταυρός.
Δυστυχώς, όμως, η ταφή όλων των νεκρών δεν ήταν πάντοτε εφικτή, γιατί πολλοί σε ορισμένες επιχειρήσεις εγκαταλείφθηκαν, σκεπάστηκαν από τα χιόνια και έμειναν άταφοι, ή θάφτηκαν μεμονωμένα από τους συντρόφους τους. Αρκετοί διαμελίστηκαν και έγιναν βορρά σε άγρια ζώα.
Επίσης, λόγω της σκληρότητας του αγώνα, ορισμένοι τραυματίες δεν κατέστη δυνατόν να περισυλλεγούν, εγκαταλείφθηκαν στα πεδία των μαχών και, αφού σκεπάστηκαν από παχύ στρώμα χιονιού, πέθαναν με φρικτό τρόπο και έμειναν άταφοι. Άλλοι καταπλακώθηκαν από πέτρες και χώματα λόγω των βομβαρδισμών Πυροβολικού και Αεροπορίας, κάποιοι διαμελίστηκαν και ουδέποτε βρέθηκαν ή αναγνωρίστηκαν.
Με το ζήτημα των άταφων νεκρών ασχολήθηκε επί μακρόν ο ιστορικός-ερευνητής Αγαθοκλής Παναγούλιας καταγράφοντας μαρτυρίες επιζώντων, αλ\α και κατοίκων των περιοχών όπου γράφτηκε το έπος. «Οι περισσότεροι έχουν ταφεί κοντά στον τόπο τιμής ή κοντά στα στρατιωτικά ιατρεία και νοσοκομεία όπου ξεψυχούσαν», αναφέρει με συγκίνηση ο κ. Παναγούλιας και παραθέτει στοιχεία της επώδυνης και επίπονης αναζήτησής του.
«Από μαρτυρίες ηλικιωμένων που έχω καταγράψει, στην περιοχή της Κλεισούρας, στην κοιλάδα ήταν θαμμένοι Έλληνες και Ιταλοί χωριστά. Από τη μια μεριά οι Έλληνες και από την άλλη οι Ιταλοί. Πρέπει να σημειωθεί ότι εκεί έγιναν οι σφοδρότερες μάχες και οι περισσότερες απώλειες και από τα δύο μέρη. Στη θέση Σαϊμόλα, του χωριού Ντραγκότι στα στενά Κλεισούρας, σε χωράφια, είναι θαμμένοι 420 ή, κατ' άλλους υπολογισμούς, 720 πεσόντες. Μάλιστα οι Αλβανοί χωρικοί σέβονται τον χώρο, δεν τον καλλιεργούν και τον αποκαλούν "άκαρπη γη". Κάτω από το γήπεδο στην πόλη της Πρεμετής βρίσκονται τα οστά εκατοντάδων πεσόντων, το ίδιο και κάτω από της εγκαταστάσεις των λεωφορείων της Κορυτσάς».
Και προσθέτει: «Οι Ιταλοί την πενταετία 1960-1965 μάζεψαν τους νεκρούς τους και τους δικούς μας, της περιοχής της Κλεισούρας και τους άφησαν στον παραπάνω χώρο. Λέγεται ότι κατά την εκταφή βρέθηκαν δύο στρατιώτες, Έλληνας και Ιταλός, αλληλοσκοτωμένοι με τις ξιφολόγχες, και τότε γράφτηκε και ένα ποίημα με τίτλο, «"Εχθροί στον πόλεμο, φίλοι στον θάνατο"».
Η εκταφή οριστικοποιήθηκε μετά την προώθηση εκτελεστικών νόμων από την κυβέρνηση του Έντι Ράμα πριν από περίπου δυο εβδομάδες. Όπως αποκάλυψε την περασμένη εβδομάδα το «Π», ο κ. Ιάκωβος Τσούνης, ο νεότερος βετεράνος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ανέλαβε πρωτοβουλία για τη δημιουργία κοιμητηρίου-μνημείου στην Αλβανία, στο οποίο θα ταφούν όλοι οι ηρωικώς πεσόντες κατά το «έπος του '40» και των οποίων τα οστά θα βρεθούν. Ο κ. Τσούνης, ο οποίος αναλαμβάνει και όλα τα έξοδα για τη δημιουργία αυτού του κοιμητηρίου-μνημείου, ενημέρωσε τις κυβερνήσεις Ελλάδας και Αλβανίας, καθώς και τον Αρχιεπίσκοπο Τιράνων Αναστάσιο για τη ρύθμιση των λεπτομερειών, προκειμένου το έργο να ολοκληρωθεί όσο το δυνατόν γρηγορότερα.
Ιστορικά αρχεία
Τα Αρχεία της Διεύθυνσης Ιστορίας Στρατού αναφέρουν πως από την έναρξη του πολέμου και μέχρι τις 28 Απριλίου 1941 οι απώλειες -φονευθέντες και εξαφανισθέντες- στο αλβανικό μέτωπο έφτασαν τους 13.936 αξιωματικούς και οπλίτες. Από το σύνολο των νεκρών στις επιχειρήσεις εναντίον των Ιταλών, οι 7.796 έμειναν στην Αλβανία, θαμμένοι ή άταφοι, ενώ 5.960 ετάφησαν σε νεκροταφεία εντός του ελληνικού εδάφους. Από τη μελέτη των αρχείων, όπως επισημαίνουν ερευνητές, σε συνδυασμό με τη διασταύρωση πληροφοριών. προφορικών και καταγεγραμμένων σε προσωπικά ημερολόγια πολεμιστών, προέκυψαν συγκεκριμένα στοιχεία ότι είχαν οργανωθεί στρατιωτικά νεκροταφεία στις περιοχές Ντραγκότι, Δέλβινο, Βόδινο, Χειμάρρα, Ερσέκα, Ντεβόλ, Βουλιαράτες, Πόγραδετς, Πρεμετή, Κλεισούρα, Κορυτσά, Μπογάζι, Ροντόνι, Μοράβα, Κυπαρό, Πλατυβούνι, Γκόλικο, Τρεμπεσίνα, Πούντα Νόρνε, Σκουτάρα και σε άλλες περιοχές. Για τους χώρους ταφής υπάρχουν ελάχιστα στοιχεία. Από τη μελέτη των διασωθέντων αρχείων, αλλά και προσωπικές μαρτυρίες, εξάγεται το συμπέρασμα ότι η ταφή των νεκρών γινόταν είτε σε πρόχειρα στρατιωτικά νεκροταφεία είτε στο σημείο όπου έπεσαν μαχόμενοι, ακόμη και σε ομαδικούς τάφους: Σε πολλές περιπτώσεις, οι νεκροί φαντάροι έμπαιναν σε ξύλινα κιβώτια πυρομαχικών και στα σημεία ταφής τοποθετούνταν ένας ξύλινος σταυρός.
Δυστυχώς, όμως, η ταφή όλων των νεκρών δεν ήταν πάντοτε εφικτή, γιατί πολλοί σε ορισμένες επιχειρήσεις εγκαταλείφθηκαν, σκεπάστηκαν από τα χιόνια και έμειναν άταφοι, ή θάφτηκαν μεμονωμένα από τους συντρόφους τους. Αρκετοί διαμελίστηκαν και έγιναν βορρά σε άγρια ζώα.
Επίσης, λόγω της σκληρότητας του αγώνα, ορισμένοι τραυματίες δεν κατέστη δυνατόν να περισυλλεγούν, εγκαταλείφθηκαν στα πεδία των μαχών και, αφού σκεπάστηκαν από παχύ στρώμα χιονιού, πέθαναν με φρικτό τρόπο και έμειναν άταφοι. Άλλοι καταπλακώθηκαν από πέτρες και χώματα λόγω των βομβαρδισμών Πυροβολικού και Αεροπορίας, κάποιοι διαμελίστηκαν και ουδέποτε βρέθηκαν ή αναγνωρίστηκαν.
Με το ζήτημα των άταφων νεκρών ασχολήθηκε επί μακρόν ο ιστορικός-ερευνητής Αγαθοκλής Παναγούλιας καταγράφοντας μαρτυρίες επιζώντων, αλ\α και κατοίκων των περιοχών όπου γράφτηκε το έπος. «Οι περισσότεροι έχουν ταφεί κοντά στον τόπο τιμής ή κοντά στα στρατιωτικά ιατρεία και νοσοκομεία όπου ξεψυχούσαν», αναφέρει με συγκίνηση ο κ. Παναγούλιας και παραθέτει στοιχεία της επώδυνης και επίπονης αναζήτησής του.
«Από μαρτυρίες ηλικιωμένων που έχω καταγράψει, στην περιοχή της Κλεισούρας, στην κοιλάδα ήταν θαμμένοι Έλληνες και Ιταλοί χωριστά. Από τη μια μεριά οι Έλληνες και από την άλλη οι Ιταλοί. Πρέπει να σημειωθεί ότι εκεί έγιναν οι σφοδρότερες μάχες και οι περισσότερες απώλειες και από τα δύο μέρη. Στη θέση Σαϊμόλα, του χωριού Ντραγκότι στα στενά Κλεισούρας, σε χωράφια, είναι θαμμένοι 420 ή, κατ' άλλους υπολογισμούς, 720 πεσόντες. Μάλιστα οι Αλβανοί χωρικοί σέβονται τον χώρο, δεν τον καλλιεργούν και τον αποκαλούν "άκαρπη γη". Κάτω από το γήπεδο στην πόλη της Πρεμετής βρίσκονται τα οστά εκατοντάδων πεσόντων, το ίδιο και κάτω από της εγκαταστάσεις των λεωφορείων της Κορυτσάς».
Και προσθέτει: «Οι Ιταλοί την πενταετία 1960-1965 μάζεψαν τους νεκρούς τους και τους δικούς μας, της περιοχής της Κλεισούρας και τους άφησαν στον παραπάνω χώρο. Λέγεται ότι κατά την εκταφή βρέθηκαν δύο στρατιώτες, Έλληνας και Ιταλός, αλληλοσκοτωμένοι με τις ξιφολόγχες, και τότε γράφτηκε και ένα ποίημα με τίτλο, «"Εχθροί στον πόλεμο, φίλοι στον θάνατο"».
του Δημήτρη Σταυρόπουλου-d.stavropoulos@yahoo.gr
(ΤΟ ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ-27/01/2018 - [Μετατροπή σε κείμενο: staratalogia.blogspot.gr])
(ΤΟ ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΟ-27/01/2018 - [Μετατροπή σε κείμενο: staratalogia.blogspot.gr])
__________________
Υ.Γ.: Το παρόν άρθρο δημιουργήθηκε σε μορφή κειμένου (με κόπο και σε βάρος της πρεσβυωπίας μας) από το ιστολόγιο μας, όπως συμβαίνει ΠΑΝΤΑ σε άρθρα εφημερίδων ή περιοδικών. Παρακαλούνται όποια «μεγάλα» site ή blog ή διάφορες ενώσεις τα αναδημοσιεύουν να βάζουν την πηγή του ιστολογίου μας ώστε να τηρείται η στοιχειώδης δεοντολογία! Οι αναρτήσεις στο ιστολόγιο μας δεν αποτελούν θέση ή άποψη δική μας άλλα Πολιτών και Blogger. Επίσης δημοσιεύονται άρθρα εφημερίδων και περιοδικών. Ιδιαίτερα άρθρα που αφορούν τις Ένοπλες Δυνάμεις - Σώματα Ασφαλείας και τους Αποστράτους των. Για τα άρθρα που αναδημοσιεύονται εδώ με πήγη, ουδεμία ευθύνη εκ του νόμου φέρουμε καθώς απηχούν αποκλειστικά τις απόψεις των συντακτών τους και δεν δεσμεύουν καθ’ οιονδήποτε τρόπο την ιστοσελίδα.
Υ.Γ.: Το παρόν άρθρο δημιουργήθηκε σε μορφή κειμένου (με κόπο και σε βάρος της πρεσβυωπίας μας) από το ιστολόγιο μας, όπως συμβαίνει ΠΑΝΤΑ σε άρθρα εφημερίδων ή περιοδικών. Παρακαλούνται όποια «μεγάλα» site ή blog ή διάφορες ενώσεις τα αναδημοσιεύουν να βάζουν την πηγή του ιστολογίου μας ώστε να τηρείται η στοιχειώδης δεοντολογία! Οι αναρτήσεις στο ιστολόγιο μας δεν αποτελούν θέση ή άποψη δική μας άλλα Πολιτών και Blogger. Επίσης δημοσιεύονται άρθρα εφημερίδων και περιοδικών. Ιδιαίτερα άρθρα που αφορούν τις Ένοπλες Δυνάμεις - Σώματα Ασφαλείας και τους Αποστράτους των. Για τα άρθρα που αναδημοσιεύονται εδώ με πήγη, ουδεμία ευθύνη εκ του νόμου φέρουμε καθώς απηχούν αποκλειστικά τις απόψεις των συντακτών τους και δεν δεσμεύουν καθ’ οιονδήποτε τρόπο την ιστοσελίδα.
